کریدور شمال-جنوب (North-South Corridor) یک شبکه ترابری چندوجهی و راهبردی است که برای اتصال هند، ایران، روسیه (و اروپا) طراحی شده و هدف آن تسهیل تجارت و همکاری در یک زنجیره ارزش منطقهای است.
جنبه ترانزیتی و زیربنای این بلوک اقتصادی حدود ۷۲۰۰ کیلومتر طول دارد و شامل مسیرهای ترکیبی از دریای، ریل و جاده است بهطوریکه فاصله و زمان حمل کالا بین آسیای جنوبی و شمال اروپا را کاهش میدهد. مسیر اصلی این کریدور از بمبئی در هند آغاز میشود، از طریق دریا به بندر عباس در ایران ارسال میگردند و سپس محمولهها بهصورت زمینی به بندر انزلی در ساحل دریای خزر منتقل شده و از آنجا از طریق دریا به آستراخان در روسیه فرستاده میشوند. در نهایت، کالاها از طریق خطوط ریلی به مسکو و سپس به سنپترزبورگ و سایر مقاصد اروپایی منتقل میشوند. البته مسیرهای جایگزینی نیز از جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آسیای مرکزی عبور میکنند که باعث افزایش انعطافپذیری شبکه میگردد.
مزیت اصلی این کریدور در کاهش چشمگیر هزینه و زمان حملونقل است. در حال حاضر، حمل کالا بین بمبئی و مسکو از طریق کانال سوئز حدود ۳۵ تا ۴۵ روز زمان میبرد و مسیر آن بیش از ۱۶۰۰۰ کیلومتر است. در حالیکه کریدور شمال-جنوب این زمان را به حدود ۲۰ تا ۲۵ روز و مسافت را به ۷۲۰۰ کیلومتر کاهش میدهد و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد صرفهجویی در هزینهها ایجاد میکند. ظرفیت حمل بار این مسیر ۲۰ تا ۲۵ میلیون تن در سال برآورد شده و پیشبینی میشود ارزش تجارت بین هند و روسیه از طریق این کریدور تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۱۷۰ میلیارد دلار برسد.
تاکنون ۱۳ کشور (از جمله هند، ایران، روسیه، آذربایجان، ارمنستان، قزاقستان و بلاروس) عضو رسمی INSTC هستند . با این حال، عملیاتی شدن کامل این کریدور با چالشهایی چون کمبود زیرساخت، هماهنگی گمرکی و ترانزیتی و مشکلات ژئوپلیتیکی ناشی از تحریمهای غرب علیه ایران و روسیه روبهروست.
محمد مهدی احسان طلب، پژوهشگر اندیشکده دیپلماسی اقتصادی