نگرانی از فروپاشی سهم صنعت فرش ایران در بازارهای جهانی
گزارش اخیر Al-Monitor نشان میدهد که صنعت فرش دستباف ایران که روزگاری با درآمدی بیش از ۲ میلیارد دلار در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی نماد اعتبار فرهنگی و یکی از مهمترین اقلام صادراتی کشور محسوب میشد؛ این روزها با چالشی تاریخی روبروست. بر اساس دادههای گمرکی ارزش صادرات این صنعت به رقمی در حدود ۴۱.۷ میلیون دلار در سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۵ سقوط کرده است. این افول شدید که بیش از ۹۵ درصد از سقف درآمد گذشته را شامل میشود نه تنها یک بحران اقتصادی عمیق است، بلکه معیشت حداقل دو میلیون نفر بهویژه زنان روستایی و صنعت میراث فرهنگی کشور را نیز تهدید میکند.
یکی از علتهای اصلی این افول شدید اعمال تحریمهای ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ بود که بلافاصله ایران را از بزرگترین بازار جهانی خود در امریکا (با سهم ۷۰ درصدی از واردات فرش دستباف ایرانی) محروم ساخت. حال اینکه، در غیاب ایران رقبای منطقهای مانند هند، چین، ترکیه و پاکستان فرصت یافتند تا با محصولاتی با وجود مزیت قیمتی، کیفیت، سابقه و برند پایین تر از فرش ایران سهم بازار جهانی را به سرعت تصاحب کنند.
همچنین رکود در صنعت گردشگری نیز ضربهای مضاعف به این بخش در اقتصاد ایران وارد کرده است. زیرا گردشگران خارجی به طور سنتی خریداران مهم صنعت تولید فرش بودند و کاهش ورود بازدیدکنندگان منبع درآمد ثانویه فروش با قیمت بالا را مسدود کرده است.
بنابه تحلیل این گزارش، برای احیای مجدد این هنر اصیل مهمترین گام تغییر رویکرد در طراحی و بازاریابی است. به این معنا که ضمن حفظ اصالت و کیفیت مواد اولیه باید با نوآوریهای خلاقانه و مطابق با علایق و سلیقه ها و الگوهای نوین طراحی به نیازهای جدید مصرفکنندگان توجه شود. از سوی دیگر، استفاده مؤثر از ظرفیتهای بازاریابی دیجیتال (بهویژه شبکههای اجتماعی) برای ایجاد برندینگ قوی و تسهیل فروش مستقیم یک مسیر حیاتی برای عبور از موانع ناشی از تحریم ها و محدودیتهای بانکی محسوب میشود.
ترجمه و تحلیل: ابوالفضل آرمند؛ پژوهشگر اندیشکده دیپلماسی اقتصادی