معرفی کتاب؛ نگاهی به تاریخ جهان
میثم شرافتینیا؛ پژوهشگر اندیشکده دیپلماسی اقتصادی
نگاهی به تاریخ جهان
کتاب «نگاهی به تاریخ جهان» اثر ارزشمند جواهر لعل نهرو نخستوزیر اسبق هند، مجموعهای از نامههایی است که وی در فاصله سالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳ در دوران مبارزات ضداستعماری و زندان برای دختر نوجوانش به رشته تحریر درآورد. این کتاب نخستین بار توسط محمود تفضلی به فارسی ترجمه شد و در سال ۱۳۳۸ توسط مؤسسه انتشارات امیرکبیر منتشر گردید.
کتاب در سه جلد تدوین شده و ترجمه آن نزدیک به ۲۰۰۰ صفحه را در بر میگیرد. جلد اول به تاریخ باستان، تمدنهای مصر، بینالنهرین، هند و چین میپردازد. جلد دوم به اروپا، انقلاب فرانسه، انقلاب صنعتی انگلیس و بیداری مردم هند و ایران اختصاص دارد. جلد سوم نیز وقایع قرن بیستم، جنگ جهانی اول و دوم، ظهور کمال آتاتورک، نهضت گاندی و تحلیل فاشیسم را شامل میشود.
رویکرد نهرو در این کتاب، نگاهی تحلیلی و فراتر از روایت رویدادهای تاریخی است. او برخلاف تاریخنگاری کلاسیک که بر جنگها و پادشاهان متمرکز است، به روندهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی توجه ویژه دارد و تلاش میکند تاریخ را از منظر یک هندی و با نگاه غیرغربی روایت کند. نکته قابل تأمل آنکه این کتاب در شرایطی نوشته شده که نهرو به کتابخانه و منابع کافی دسترسی نداشته و صرفاً با تکیه بر یادداشتهای شخصی خود به نگارش آن همت گماشته است.
از نقاط قوت برجسته این اثر، نگاه انتقادی به استعمار و تأثیر آن بر ملتهای آسیایی و آفریقایی است. نهرو با تجربه زیسته خود از مبارزه علیه استعمار بریتانیا، تصویری واقعی از چگونگی به یغما رفتن منابع و صنایع کشورهایی چون هند و ایران ارائه میدهد.
در همین رابطه، توجه ویژه آیت الله العظمی شهید خامنهای نسبت به مطالعه این کتاب قابل تامل است که آن را منبعی معتبر برای آگاهی جوانان از جنایات استعمار معرفی میکردند: «نهرو آدمی است که هم امین و هم مطلع بود. او کیفیت ورود انگلیسی ها را به هند شرح داده است و اینکه در هند چه کار کردند. [نهرو] میگوید صنعتی که در هند بود، علمی که در هند بود، از اروپا و انگلیس و غرب کمتر نبود و بیشتر بود. انگلیسی ها وقتی وارد هند شدند، یکی از برنامههایشان این بود که جلو گسترش صنعت بومی را بگیرند. خب، بعد کار هند به آنجا میرسد که دهها میلیون آن وقتها، صدها میلیون در دورههای بعد، فقیر و گدا و خیابانخواب و گرسنه به معنای واقعی داشته باشد».
جواهر لعل نهرو پس از دریافت نسخهای از ترجمه فارسی، در نامهای به محمود تفضلی نوشت: «امیدوارم این کتاب سبب تفاهم بیشتر میان ایران و هند بشود».