با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و به منظور اهدافی امنیتی نهادی موسوم به شانگهای در سال ۱۹۹۶ توسط پنج کشور چین، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه و تاجیکستان شکل گرفت و در سال ۲۰۰۱ با عضویت ازبکستان به سازمان همکاری شانگهای تغییر نام یافت.
امروزه سازمان همکاری شانگهای با افزوده شدن هند، پاکستان، بلاروس و جمهوری اسلامی ایران بزرگترین سازمان منطقهای جهان است که بتدریج سویههای اقتصادی نیز پیدا نمود و یک سوم مساحت خشکی جهان، ۴۰ درصد جمعیت و ۲۵ درصد تولید ناخالص جهانی را در سال ۲۰۲۱ داشته است.
در ساختار سازمانی این نهاد بینالمللی، شورای سران کشورها، شورای سران دولتها (نخستوزیران)، ساختار منطقهای مبارزه با تروریسم، شورای وزیران امورخارجه و اجلاسیه وزرای تخصصی قرار دارد.
دبیرخانه این سازمان در پکن مستقر است. این دبیرخانه وظیفه انجام روالهای اداری و تهیه پیشنویس دستور کار مذاکرات را دارد. برخی تحلیلگران سازمان همکاری شانگهای را بدیلی از پیمان ناتو با محوریت ایالات متحده آمریکا میدانند که بتبع قدرت اقتصادی چین جنبههای مالی و تجاری نیز یافته است.
شایان ذکر است که نشستهای سازمان همکاری شانگهای بطور سالانه و گردشی میان پایتخت کشورهای عضو برگزار میشود. زبان رسمی این سازمان چینی و روسی است و هماکنون مغولستان تنها کشور عضو ناظر در سازمان همکاری شانگهای به شمار میآید.