جایگاه ایران در تولید و صادرات زعفران

 جایگاه ایران در تولید و صادرات زعفران
ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده زعفران در جهان به‌شمار می‌آید و تا سال ۲۰۲۴ حدود ۹۰ درصد از تولید زعفران جهان را در اختیار داشته است. استان خراسان رضوی به‌عنوان قطب اصلی تولید، حدود ۷۵ درصد زعفران کشور را تأمین می‌کند و در سال زراعی جاری پیش‌بینی می‌شود حدود ۲۶۰ تن زعفران از مزارع این استان برداشت شود.

 اهمیت این موضوع آنجاست که بیش از ۱۱۷ هزار خانوار در استان خراسان رضوی به کشت زعفران اشتغال دارند و این محصول برای بیش از ۷۰ هزار نفر به‌طور مستقیم و برای ۲۱۰ هزار نفر به‌طور غیرمستقیم ایجاد اشتغال کرده است. برای همین، شهرستان‌های تربت‌حیدریه و زاوه به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان زعفران در جهان شناخته می‌شوند و سهم مهمی در صادرات ملی ایفا می‌کنند.
 
رشد چشمگیر صادرات در سال جاری
طبق آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران، در نیمه نخست سال جاری بیش از ۹۹.۵ تن زعفران به ارزش ۹۴ میلیون دلار صادر شده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال قبل ۵۷ تن به ارزش ۴۹.۵ میلیون دلار صادر شده بود.در نتیجه، در مجموع صادرات زعفران بلحاظ حجمی ۷۳ درصد و بلحاظ ارزش، دلاری بیش از ۱۰۰ درصد رشد داشته است.

بررسی های جزئی‌تر نشان می‌دهد که زعفران ایران بطور معمول در بسته‌بندی‌های ۱۰ تا ۳۰ گرمی به کشورهایی چون امارات، اسپانیا، چین، افغانستان، هند، آلمان و بریتانیا صادر شده است و این روند نشان می‌دهد صادرکنندگان ایرانی توانسته‌اند بازارهای هدف خود را گسترش دهند. امارات متحده عربی با خرید ۲۹.۷ تن زعفران ایرانی به ارزش ۲۹.۱ میلیون دلار در نیمه نخست سال جاری، بزرگ‌ترین مقصد صادراتی زعفران ایران محسوب می‌شود. پس از آن اسپانیا با خرید ۱۹.۶ تن به ارزش ۱۸.۹ میلیون دلار و چین با خرید ۱۲.۶ تن به ارزش ۱۲.۵ میلیون دلار در رتبه‌های دوم و سوم قرار می‌گیرند. افغانستان نیز ۱۰.۵ تن زعفران به ارزش ۱۰.۳ میلیون دلار و آلمان ۳ تن به ارزش ۱.۶ میلیون دلار از ایران وارد کرده‌اند.

البته به اذعان برخی فعالان این حوزه برخی کشورها مانند اسپانیا و امارات زعفران ایرانی را مجدداً تحت برند خود بسته‌بندی و به بازارهای دیگر صادر می‌کنند. این وضعیت ضرورت تقویت برندسازی ملی و کاهش نقش واسطه‌ها را نشان می‌دهد.

 چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌رو

صادرات خام و سهم بالای واسطه‌گری در زنجیره عرضه زعفران ایرانی به بازارهای جهانی از مهم‌ترین چالش‌های این صنعت به شمار می‌آید و سود نهایی تولیدکنندگان را کاهش می‌دهد. از همین بابت، در سال‌های اخیر بازدهی تولید زعفران نیز کاهش یافته است به‌طوری که میانگین برداشت از هر هکتار از حدود ۴.۵ کیلوگرم به کمتر از ۳.۵ کیلوگرم رسیده است.

کارشناسان علت روند کاهشی بازدهی این محصول را در تداوم روش‌های سنتی کشت و فرآوری، ضعف در بازاریابی و دشواری‌های ناشی از نقل و انتقالات مالی می‌دانند. با این حال افزایش تقاضای جهانی برای محصولات طبیعی و ارگانیک فرصت تازه‌ای برای گسترش صادرات زعفران ایران ایجاد می‌کند.

کارشناسان صنعت زعفران معتقدند تحقق برند ملی زعفران نیازمند برنامه‌ریزی عملیاتی دقیق، کنترل کیفیت، ردیابی محصول، بسته‌بندی استاندارد و بازاریابی هدفمند است.استان خراسان رضوی در حال پیگیری ثبت جهانی نام تجاری زعفران است و این اقدام همانند ثبت جهانی فرش دستباف ایرانی تحت علامت «COP» دنبال می‌شود.
به‌کارگیری فناوری‌های نوین در کشت، برداشت و فرآوری می‌تواند کیفیت محصول را ارتقا دهد و بهره‌وری را افزایش دهد. زعفران ظرفیت بالایی برای توسعه در صنایع غذایی، دارویی، نوشیدنی و آرایشی‌بهداشتی دارد و می‌تواند به برند ملی ایران در بازار جهانی تبدیل شود. با اجرای این راهکارها، ایران جایگاه خود را به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی و برند معتبر زعفران در جهان تثبیت می‌کند.

منبع آماری:سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران