مقدمه
در هفتهی گذشته تحولات گروه بریکس در صدر اخبار اقتصاد بینالملل قرار گرفت. طبق گزارش «Times» نشست اخیر این گروه در برزیل شاهد اتخاذ مواضعی مهم در زمینه عبور از نظم اقتصادی تکقطبی و تقویت همکاریهای جنوب جهانی بود. البته این تحرکات با واکنش تند دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا همراه شد. او تهدید کرد که هر کشوری که با سیاستهای «ضد آمریکایی» بریکس همراستا باشد با تعرفه اضافی ۱۰ درصدی روبهرو خواهد شد. این تهدیدها نشان از عمق شکاف میان نظم اقتصادی سنتی آمریکا محور و نظم نوظهور چندقطبی دارد که بریکس در پی ساخت آن است.
۱. بریکس و چرخش گفتمانی اقتصاد جهانی
بیانیه مشترک کشورهای بریکس در نشست اخیر، حاکی از تلاش آنها برای تثبیت جایگاهی نوین در نظم اقتصادی جهانی بود. این گروه با تأکید بر «تقویت همکاری جنوب جهانی» و انتقاد از اقدامات یکجانبه نظیر افزایش بیرویه تعرفهها، روایتی متفاوت از حکمرانی اقتصادی ارائه دادند. بریکس اکنون با حضور کشورهایی چون عربستان، ایران، امارات و اندونزی، نه تنها وزن ژئواکونومیک بیشتری دارد، بلکه بهصراحت از عبور از دلار بهعنوان محور اصلی مبادلات تجاری جهانی سخن میگوید. مسألهای که مستقیماً منافع آمریکا را تهدید میکند.
۲. راهبرد تقابلی ترامپ: مهار دلارگریزی با ابزار تعرفه
واکنش ترامپ به این چرخش، رویکردی تهاجمی و آشنا تحت عنوان «تعرفههای تنبیهی» است. ترامپ بهطور واضح اعلام کرد که هرگونه تلاش برای ایجاد ارز جایگزین دلار یا حمایت از آن، با واکنش سخت و تعرفههایی حتی تا ۱۰۰ درصد همراه خواهد بود. این تهدیدها، اگرچه با هدف حفظ برتری دلار و نقش مرکزی آمریکا در تجارت جهانی مطرح میشود، اما عملاً میتواند به تسریع گسستهایی بیانجامد که بریکس در پی آن است. فشارهای تعرفهای ترامپ نهتنها روابط تجاری با متحدان قدیمی را آسیبپذیر میکند، بلکه به تقویت قطببندی جدید در نظم اقتصادی جهانی یاری میرساند.
۳. واکنش هماهنگ و سنجیده اعضای بریکس
رهبران بریکس در مواجهه با این تهدید، با انسجام واکنش نشان دادند. از رئیس جمهور برزیل که آمریکا را به «امپراتوریخواهی» متهم کرد تا چین که استفاده ابزاری از تعرفهها را محکوم کرد، همگی بر ماهیت غیرتقابلی بریکس تأکید کردند. کرملین نیز تصریح کرد که این گروه هیچگاه بر ضد کشور ثالثی فعالیت نمیکند. این موضعگیریها نشان میدهد که بریکس نه صرفاً یک بلوک اقتصادی، بلکه نوعی گفتمان جمعی در برابر ساختارهای مسلط و سلطهگر اقتصادی جهان است. گفتمانی که تلاش میکند بدون تقابل مستقیم، نظمی جایگزین و چندصدایی بسازد.
جمعبندی
تهدید ترامپ را میتوان بازتاب نگرانی ساختاری ایالات متحده از فروپاشی نظم تکقطبی دانست. نظمی که دلار، سیاستهای تجاری مسلط و سازوکارهای حقوقی وابسته به غرب، ستونهای آن بودهاند. در مقابل، بریکس در حال تبدیل شدن به موتور اصلی پروژه گذار به چندقطبیسازی اقتصاد جهانی است. تقابل میان این دو روند، نهتنها آینده تجارت جهانی، بلکه سرنوشت مفاهیمی چون حاکمیت اقتصادی، استقلال پولی و همکاری جنوب جهانی را تعیین خواهد کرد. آنچه روشن است، ورود به مرحلهای است که دیگر تعرفهها تنها ابزار اقتصادی نیستند؛ بلکه سلاحهایی ژئوپولیتیک برای شکلدهی به آینده نظم جهانیاند.
اندیشکده دیپلماسی اقتصادی