اجماع واشنگتن (Washington Consensus)
اجماع واشنگتن مجموعهای از ده توصیه سیاست اقتصادی است که در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ توسط نهادهای مستقر در واشنگتن دیسی مانند صندوق بینالمللی پول (IMF)، بانک جهانی و وزارت خزانهداری ایالات متحده به کشورهای در حال توسعه، به ویژه کشورهای آمریکای لاتین ارائه شد. این توصیهها با هدف تثبیت اقتصاد کلان، ترویج رشد اقتصادی و ادغام این کشورها در اقتصاد جهانی طراحی شده بودند .
اصطلاح اجماع واشنگتن در سال ۱۹۸۹ توسط جان ویلیامسون، اقتصاددان بریتانیایی، ابداع شد. ویلیامسون در ابتدا این اصطلاح را برای توصیف مجموعهای از ده توصیه سیاستی به کار برد که به نظر او در آن زمان مورد توافق گسترده سیاستگذاران و نهادهای مالی بینالمللی در واشنگتن بود. این توصیهها در واکنش به بحران بدهی در آمریکای لاتین و رکود اقتصادی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه مطرح شدند.
در طول دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، این سیاستها به عنوان بخشی از برنامههای تعدیل ساختاری توسط صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی به کشورهایی که به دنبال کمکهای مالی بودند، تحمیل یا توصیه میشدند. هدف اصلی، حرکت به سمت اقتصادهای بازار آزادتر و کاهش نقش دولت در اقتصاد بود.
اهداف اصلی اجماع واشنگتن عبارت بودند از:
تثبیت اقتصاد کلان به وسیله کنترل تورم، کاهش کسری بودجه و ثبات نرخ ارز.
ترویج رشد اقتصادی از طریق آزادسازی بازارها، خصوصیسازی و جذب سرمایهگذاری خارجی.
افزایش کارایی با کاهش دخالت دولت و ترویج رقابت.
ادغام در اقتصاد جهانی از طریق آزادسازی تجارت و سرمایه.
طرفداران اجماع واشنگتن معتقد بودند که اجرای این سیاستها میتواند به رشد پایدار، کاهش فقر و بهبود استانداردهای زندگی در کشورهای در حال توسعه منجر شود. در برخی موارد، اجرای این سیاستها به تثبیت اقتصاد کلان و کاهش تورم کمک کرد. همچنین، خصوصیسازی و آزادسازی تجاری در برخی کشورها به افزایش کارایی و جذب سرمایه منجر شد .
ده توصیه اصلی جان ویلیامسون که هسته اصلی اجماع واشنگتن را تشکیل میدهند، عبارتند از:
۱. انضباط مالی: پرهیز از کسری بودجه بزرگ دولتی نسبت به تولید ناخالص داخلی.
۲. اولویتبندی هزینههای عمومی: تغییر جهت هزینهها از یارانههای بیرویه به سمت سرمایهگذاری در آموزش، بهداشت و زیرساختها.
۳. اصلاحات مالیاتی: گسترش پایه مالیاتی و کاهش نرخهای نهایی مالیات.
۴. آزادسازی نرخ بهره: تعیین نرخ بهره توسط بازار.
۵. نرخ ارز رقابتی: تعیین نرخ ارز توسط بازار برای ترویج صادرات.
۶. آزادسازی تجارت: کاهش موانع تجاری مانند تعرفهها و سهمیهها.
۷. آزادسازی سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI): حذف موانع ورود سرمایه خارجی.
۸. خصوصیسازی: فروش شرکتهای دولتی به بخش خصوصی.
۹. مقرراتزدایی: حذف مقرراتی که مانع ورود یا محدودکننده رقابت هستند.
۱۰. حقوق مالکیت: تضمین حقوق مالکیت امن و قابل اجرا.
اجماع واشنگتن با وجود اهداف بلندپروازانه و حمایت نهادهای بینالمللی، با انتقادات گستردهای مواجه شد. منتقدان استدلال میکردند که این سیاستها اغلب بدون توجه به شرایط خاص هر کشور اعمال شده و منجر به افزایش نابرابری، کاهش خدمات اجتماعی و عدم رشد پایدار در بسیاری از کشورها شده است. همچنین، این سیاستها به دلیل ترویج نئولیبرالیسم و کاهش حاکمیت ملی مورد انتقاد قرار گرفتند.
با گذشت زمان، ویلیامسون و سایر اقتصاددانان اذعان کردند که تفسیر و اجرای این توصیهها اغلب فراتر از نیت اولیه بوده و نیاز به اصلاحات نهادی و اجتماعی نیز نادیده گرفته شده است. این انتقادات منجر به بازنگری در رویکردهای توسعه و ظهور مفاهیم جدیدی مانند «اجماع پکن» شد که بر نقش دولت و توسعه تدریجی تأکید دارد .