ایمان صمدی نیا

مقدمه

در شرایط اقتصادی کنونی ، دیپلماسی اقتصادی ایران با کشورهای منطقه ای یکی از مسائل حائز اهمیت و اولویت های دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران است. یکی از کشورهای پیشرو در توسعه اقتصادی و دارای ظرفیت های گسترده برای افزایش همکاری های اقتصادی ، کشور ترکمنستان است. کشور ترکمنستان ، علاوه بر داشتن مرز مشترک با ایران ، به دلیل وجود اشتراکات قومی ، فرهنگی و زبانی توان حضوری ویژه در دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران را داراست که البته  در سال های گذشته علیرغم ایجاد فرصت های بسیار گسترده در حوزه توسعه اقتصادی و تجاری با ترکمنستان، به این امر بی توجهی نسبتاً زیادی شده است که این مهم در شرایط تحریم های گسترده آمریکا علیه ایران اهمیت دوچندانی می یابد.

دیپلماسی اقتصادی

امروزه تدبیر و تنظیم روابط و امور اقتصادی و بازرگانی امری ضروری  و حیاتی تلقی میشود. دیپلماسی اقتصادی ، نقطه تلاقی دیپلماسی و فعالیت های اقتصاد ملی و بین المللی است و فصل مشترک بین منافع اقتصادی و سایر منافع سیاسی امنیتی و فرهنگی کشور در سطح نظام اقتصاد سیاسی بین الملل را شامل میشود. در ادبیات نظری این حوزه می‌توان دیپلماسی اقتصادی را این گونه تعریف نمود که :« تمامی فعالیت ها و استراتژی ها و ابتکارات فعال اقتصادی-سیاسی دولتی و غیر دولتی که در سیاست خارجی کشورها در دو سطح ملی و بین المللی با هدف دستیابی و حضور در عرصه های اقتصاد جهانی و جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات برای عرصه داخل به کار گرفته می شود را می توان دیپلماسی اقتصادی تعریف نمود. به عبارت دیگر دیپلماسی اقتصادی موضوعات سیاسی اقتصادی را در بر می گیرد که برای تامین منافع ملی کشور در عرصه بین الملل به کار گرفته می شود. حتی ممکن است در برخی از مواقع از دیپلماسی اقتصادی به عنوان ابزار تشویق و ترغیب یا مجازات اقتصادی دیگر بازیگران دولتی و غیر دولتی تحت عنوان اقتصاد ابزاری در دستان دولت به کار گرفته شود.»[1]

یکی از مهم ترین وجوه دیپلماسی اقتصادی ، حمایت از فعالیت های تجاری کشورمبدا در کشورهای هدف است. لذا پرداختن به توسعه تجارت خارجی با کشورهای همسایه به خصوص کشور ترکمستان که کشوری مستقل است و ظرفیت های زیادی برای توسعه تجارت بین دو کشور وجود دارد، از مهم ترین بخش های دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران به شمار می آید .

اهمیت ترکمنستان در روابط اقتصادی ایران

کشور ترکمنستان ، با مساحت 488100 کیلومتر مربع ، با جمعیتی بیش از 5 میلیون نفر و 992 کیلومتر مرز مشترک خاکی و 228 کیلومتر مرز مشترک آبی دارای اهمیت ویژه ای به لحاظ ژئواکونومی و ژئواستراتژیکی برای جمهوری اسلامی ایران است. ریشه های تاریخی و فرهنگی و مسلمان بودن اکثریت جمعیت این کشور ، ظرفیت های اقتصادی این کشور بخصوص در بخش نفت و گاز ، عضویت ترکمنستان در سازمان همکاری های اکو و اهمیت این سازمان برای ایران را نیز  می توان از دلایل اهمیت این کشوردر سیاست خارجی ایران شمرد.[2]

بنا بر آمار رسمی سازمان توسعه تجارت ایران ، تجارت خارجی ایران و ترکمنستان در سال 1397 ، میلیون دلار بوده است. که از این مقدار، صادرات ایران به ترکمنستان ، حدود 364 میلیون دلار و واردات از این کشور ، 7 میلیون دلار بوده است.شایان ذکر است که در سال 1393،  شاهد بیشترین آمار تجارت خارجی بین دو کشور و در حدود 1074میلیون دلار بوده ایم که پس از آن آمار تجارت خارجی ایران و ترکمنستان روندی نزولی را طی نموده است.3]

دروازه ورود زمینی ایران به منطقه آسیای مرکزی

ترکمنستان ، به رغم جمعیت نسبتا اندک، از نظر بازار مصرف و مبادلات تجاری برای بخش هایی از اقتصاد ایران دارای اهمیت ویژه است. علاوه بر آن، موقعیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی ترکمنستان، هم برای ایران و هم رقبای منطقه ای و فرامنطقه ای ایران جالب توجه است.این همسایه شمالی ، علاوه بر موارد یادشده، با توجه به حضور جمعیت قابل توجهی از ایرانیان ترکمن در مجاورت مرز مشترک دو کشور، از نظر فرهنگی و اجتماعی نیز  اهمیتی مضاعف یافته است.

در زمینه توسعه حمل و نقل و کریدورهای ترانزیتی که دسترسی مؤثر به بازارهای جهانی را از طریق کوتاه‌ترین مسیرها فراهم می‌‌کند در سفر سال گذشته رییس جمهوری اسلامی ایران به ترکمنستان دو طرف توافق مهمی را به امضاء رسانیدند که پیگیری مستمر در عملیاتی شدن این توافق را می‌طلبد. راه آهن قزاقستان- ترکمنستان- ایران در این بخش توانسته است آسیای مرکزی را از طریق کریدور شمال –  جنوب و با استفاده از بندر چابهار به خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند متصل و زمینه‌های خوبی را برای ترانزیت و حمل کالا فراهم کند.

کوتاه بودن مسیر ترانزیتی زمینی بین ایران و ازبکستان از طریق ترکمنستان از جمله مزیت های حمل و نقلی جمهوری اسلامی ایران درآسیای میانه می‌باشد که حتی با وجود تعرفه‌های گمرکی بالا بین دو کشور، صادرات جمهوری اسلامی ایران به ازبکستان را به لحاظ اقتصادی توجیه می نماید. تنها مشکل این مسیر ، تحمیل تعرفه‌های بالای ترانزیتی ترکمنستان بر شرکت های ایرانی در حوزه حمل و نقل و ترانزیت جاده ای می‌باشد (حدود 2600 دلار و 1274 منات ترکمنستان در یک سرویس رفت و برگشت برای هر دستگاه کامیون) که این موضوع به همراه اختلافات تاجیکستان و ترکمنستان و ممنوعیت ورود و خروج کامیون‌های بار به مقصد تاجیکستان(و همچنین از مبدأ تاجیکستان) نیز مشکلاتی را در مسیر حمل و نقل منطقه ای بار کشورمان ایجاد نموده است.

همکاری های اقتصادی در حوزه نفت وگاز

ترکمنستان در فهرست چهار کشور بزرگ تولیدکننده گاز طبیعی و چهار کشور تولیدکننده نفت در شوروی سابق قرار دارد. ذخائر اثبات شده نفت و گاز این کشور در حدود ۲۰۰۰ میلیارد متر مکعب گاز ( مقام چهاردهم جهان)  و ۵۴۶ میلیون بشکه نفت است. بیشتر ذخایر نفتی این کشور درمناطق غربی از جمله در پهنه دریای خزر متمرکز شده‌است. اما ذخایر گاز طبیعی تقریباً در سراسر خاک ترکمنستان پراکنده‌است. رشد اقتصادی این کشور در سال ۲۰۰۷ براساس آمار صندوق بین‌المللی پول حدود ۱۱٫۵% بوده‌است که آن را جزو کشورهای دارای رشد اقتصادی بالا به شمار می‌آورند.

ایران به عنوان یکی از همسایگان ترکمستان به دلایل جغرافیایی و اقتصادی می تواند نقش مهمی در روند توسعه همکاری دوجانبه انرژیک ایفا نماید که به شرح ذیل است:

توان بالای ذخیره سازی نفت وگاز

همجواری با کشورهایم صرف کننده گاز مانند ترکیه ، ارمنستان ، هند و پاکستان ، اروپا ازطریق ترکیه

دارا بودن توان مصرف بالا در مناطق مختلف کشور

امکان معاوضه گاز

دسترسی به آبهای آزاد و سهولت رساندن نفت و گاز به بازارهای بین المللی

دارا بودن دانش فنی و نیزداشتن نیروی متخصص دراین زمینه

تمایل ترکمنستان به کاهش وابستگی به سیستم انحصاری گاز توسط روسیه

ترکمنستان ، تمایل زیادی دارد تا مبادلاتی به صورت تهاتری انجام شود که متاسفانه طرف ایرانی تا کنون از این فرصت استفاده نکرده اند و بیش تر تمایل به معاملات نقدی را نشان داده اند. طی سالهای 1392 و 1393 تفاهم نامه ای بین دو کشور امضاء شد که در ازای گاز صادراتی ترکمنستان به ایران ، کالا به ترکمنستان صادر شود که متأسفانه این قرارداد از طرف ایران لغو شده و پس از آن مشاهده می شود که میزان تجارت خارجی ایران و ترکمنستان ، وضعیت کاهشی نشان داده است.

ایران با توجه به توانایی علمی ، فنی و تکنولوژیکی که در این حوزه دارد می تواند برای استفاده از ظرفیت های بالقوه ترکمنستان در حوزه نفت و گاز ، اقدام به عقد قرارداد های BOT و BOO نماید . لازم به ذکر است که قرارگاه خاتم الانبیاء به عنوان یکی از بزرگترین شرکت های فنی و مهندسی ایران ، می تواند اقدام به سرمایه گذاری در طرح های نفتی و گازی ترکمنستان کند . این قرارداد ها می توانند ، روابط ایران و ترکمنستان را در حوزه نفت و گاز راهبردی نمایند.  به واسطه اختلافات موجود بین ترکمنستان و شرکت گازپروم روسیه ، قرارگاه خاتم الانبیاء توانایی جانشینی این غول نفت و گاز جهان را در ترکمنستان دارا می باشد .

همکاری در حوزه برق و انرژی

یکی از اهداف توسعه ای ایران در قالب چشم انداز 1404 ، تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه بوده است. بنا به گفته محمدحسین متولی زاده ، مدیرعامل توانیر ، شبکه انتقال، توزیع و فوق توزیع ایران جزو گسترده‌ترین شبکه‌های برق است، به طوری که می‌توان گفت شبکه برق کشور ۲۵ دور کره زمین است.

همان طور که در سال های اخیر ، شاهد بودیم ، با توجه به افزایش نیاز داخلی و نیاز کشورهای منطقه به برق ، میزان تولید ایران با میزان تقاضا همسان نبوده است . به همین دلیل  جمهوری اسلامی ایران در بحث صادرات برق همزمان با تامین نیاز داخلی با مشکلات جدی مواجه بوده است.

بعنوان نمونه بر اساس آمار از سال ۸۹ تا سال ۹۵ حجم صادرات برق به عراق در دامنه ۴ هزار و ۹۸۵ مگاواتی تا ۸ هزار و ۳۵ مگاوات به ثبت رسیده است. صنعت برق ایران در سال ۸۹ صادرات ۴ هزار و ۹۸۵ مگاواتی به عراق داشته که این رقم تا سال ۹۱ به اوج خود یعنی ۸ هزار و ۳۵ هزار مگاواتی می‌رسد و پس از آن، این حجم واردات روند نزولی به خود گرفت. در سال ۹۳ صادرات برق کشور به ۶ هزار و ۶۳ مگاوات رسیده و پس از آن مجدداً در سال ۹۴ رشد ۷۵۹ مگاواتی داشته و  نهایتاً  سال ۹۵ را با رقم ۵ هزار و ۷۵۱ مگاوات به پایان رساند. پس از عراق، ترکیه در جایگاه دوم واردات برق از ایران قرار دارد که دامنه صادرات برق به این کشور از ۵۲۵ مگاوات تا ۲ هزار و ۳۹۵ مگاوات گزارش شده است.

ترکمنستان به علت ظرفیت عظیمی که در تولید برق دارد و از سویی سطح مصرف پایین ، می تواند گزینه مناسبی برای خرید برق و صادرات برق این کشور به کشورهای همسایه با روش SWAP باشد. بعبارت دیگر ایران در این میان می تواند نقش واسطه ای را در صادرات برق ایفا کند و نقش اتصال دهنده ی مازاد تولید کشورهای همسایه نظیر ترکمستان و تقاضای کشورهایی چون عراق ، افغانستان ، ترکیه ، آذربایجان و ارمنستان را ایفا کند. وزارت انرژی ترکمنستان میزان تولید برق در سال 2015 را 22.5 میلیارد کیلووات ساعت گزارش کرده است. در حال حاضر مقدار صادرات به کشورهای همسایه در این دوره 3.2 میلیارد کیلووات ساعت گزارش شده، و ترکمنستان در نظر دارد با توجه به طرح توسعه صنعت برق این کشور، تولید برق خود را تا 27.4 و 35.5 میلیارد کیلووات ساعت به ترتیب در سال های 2020 و 2030 افزایش دهد.

تبادلات کالا و خدمات

ترکمنستان بیش تر تمایل دارد که به جای واردات کالاهای پیش ساخته شده ، سرمایه گذاری به صورت ساخت کارخانجات صورت گیرد که در این موضوع تا کنون اقدام خاصی را از طرف سرمایه گذاران ایرانی شاهد نبوده ایم.

بخشی از تبادلات کالاوخدمات ایران و ترکمنستان به استناد از بخش ترکمنستان در پایگاه Observatory of Economic Complexity به تفکیک حوزه های مختلف بررسی شده است.

الف) حوزه مواد غذایی

واردات مواد غذایی ترکمنستان ، 169 میلیون دلار است. بیشترین حجم این واردات در اقلام زیر است که به تفکیک در نمودار آمده است. ترکمنستان ، یکی از بزرگترین کشورهای واردکننده سیب درختی و سیب زمینی ایران است. بنا بر آمار سازمان توسعه تجارت جمهوری اسلامی ایران در سال 1396، بالغ بر20 میلیون دلار صادرات سیب درختی و حدو40میلیون دلار صادرات سیب زمینی ثبت گردیده است. امروز که یکی از دغدغه های وزارت کشاورزی ، صادرات سیب های مازاد بر تولید داخل است ، ترکمنستان می تواند بازار مناسبی برای سیب های داخلی ایران باشد که بوسیله بازاریابی مناسب با استراتژی تجاری ، ظرفیت توسعه صادرات سیب ما به این کشور افزایش نیز خواهد یافت . 8.84 میلیون دلار ، واردات پنیر  و 4.03 میلیون دلار واردات کره و 10.6 میلیون دلار شیر غلیظ شده  و 1.21 میلیون دلار شیر معمولی از جمله لبنیات وارداتی ترکمنستان می باشد که از مزایای رقابتی ایران برای حضور در بازار ترکمنستان می باشد و با تشویق شرکت های تولیدی لبنیات ، میتوان حضور پررنگی را در بازار این کشور همسایه انتظار داشت . برنج و آرد گندم وارداتی به ترکمنستان به ترتیب 11.1 و 11.2 میلیون دلار است که فرصت خوبی برای حضور تجار و صادرکنندگان ایرانی است. به خصوص آنکه که بخش زیادی از برنج ایرانی ، در انبار های کشور برای سالهاست که ذخیره شده است و قابلیت فروش در بازار داخل ندارد.

ب) حوزه ماشین آلات و حمل و نقل

به لحاظ ارزشی 8.9 درصد و حدود 108 میلیون دلار از واردات ترکمنستان در حوزه ماشین آلات،  ماشین آلات کاشت و برداشت کشاورزی هستند. 68.9 میلیون دلار از واردات این حوزه را سیم های روکش دار تشکیل می دهند که ایران در تولید این سیم ها بسیارتوانمند می باشد. ماشین آلات بطری سازی و بطری پرکن نیز 14.1 میلیون دلار ، هیتر های الکتریکی 9.33 میلیون دلار ، توربین های بخار10.7 میلیون دلار ، پمپ های هوا 27.9 میلیون دلار ، ترانس های الکتریکی 27.8 میلیون دلار ، فیلتر های هوا 26.8میلیون دلار ، ماشین آلات صنایع غذایی 17 میلیون دلار و انواع سوپاپ 65 میلیون دلار  از جمله واردات کشور ترکمنستان می باشد که ایران نیز توان قابل توجهی در این حوزه ها دارد. یکی از مهم ترین کالاهای مورد استفاده در ترکمنستان به دلیل رواج کشاورزی ، واردات انواع تراکتور به ارزش 83  میلیون دلار می باشد که می تواند مورد توجه کارخانجات تراکتور سازی، به خصوص تراکتور سازی تبریز قرار گیرد. 48.9 میلیون دلار از واردات این کشور ، انواع اتوبوس است و با توجه به وضعیت نامطلوب فروش داخلی برای تولیدکنندگان اتوبوس درکشور، بازار ترکمنستان باید به عنوان یک بازار صادراتی مهم در بین کشور های همسایه مورد بررسی قرار گیرد. همچنین ترکمنستان بالغ بر 52 میلیون دلار انواع خودرو وارد می کند که یک بازار خوب صادراتی برای شرکت های خودرو سازی ما به شمار خواهد آمد.

ج) حوزه فلزات

رقمی بالغ بر 390 میلیون دلار ، سهم واردات این حوزه می شود که  بیش از 120 میلیون دلار آن  سازه های آهنی ، حدود 32 میلیون دلار لوله های آهنی نفت و گاز و 23.5 میلیون دلار آن را واردات آهن خام تشکیل می دهد.

نتیجه گیری

جمهوری اسلامی ایران و ترکمنستان ، فرصت های بسیاری برای افزایش همکاری ها در حوزه اقتصادی دارند. در چنین شرایطی ، که  برخی از اقدامات متقابل ایران و ترکمنستان ( نظیر نزدیک شدن ایران به آذربایجان بعنوان رقیب منطقه ای ترکمنستان ، واگذاری پایگاه نظامی ماری به آمریکا توسط ترکمنستان ، ایجاد اختلال برای تجار و رانندگان ایرانی و …) می تواند تاثیر منفی و اصطکاکی را ایجاد بنمایند؛ دیپلماسی اقتصادی ایران و ترکمنستان و افزایش سرمایه گذاری های خارجی و هم افزایی اقتصادی در حوزه های مختلف می تواند منجر به توسعه اقتصادی دو کشور و گسترش روابط اقتصادی و تجاری دو کشور و در نهایت ایجاد روابط راهبردی در حوزه اقتصاد شود و ترکمنستان را از کشورهای رقیب چون اسرائیل و عربستان دور نماید. بدین ترتیب ایران توانسته است با استفاده از ابزار اقتصاد ، به هر دو هدف خود یعنی گسترش روابط اقتصادی با کشور های همسایه و افزایش همگرایی های سیاسی و امنیتی با این کشورها دست یابد.

منابع:

1.دهقانی فیروزآبادی ، سیدجلال ؛صالحی ، مختار (1391).«دیپلماسی اقتصادی ایران ، زمینه ها و چالش ها(با تاکید بر پنج شاخص جهانی شدن)» ، فصلنامه پژوهش های اقتصادی ایران .

2.بوالوردی ، مجید (1385) . «بررسی روابط دوجانبه ایران و ترکمنستان » ، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز.

3.آمار سازمان توسعه تجارت ایران ، فروردین 98 ، قابل بازیابی در:

http://www.tpo.ir/uploads/europe/g-torkmanestan-2.pdf

4ترانزیت؛ اهمیت زیرساختی همکاری ایران و ترکمنستان(7،11،1398). https://parstoday.com/fa/iran-i159295

  1. فرصت های ترانزیت جاده ای ازبکستان(2،4،1398.(معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امورخارجه،قابل بازیابی در: https://economic.mfa.ir/portal/newsview/31283

6.معرفی ترکمنستان ، سایت اتاق مشترک ترکمنستان ، قابل بازیابی در: http://irtkcc.com/%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%b1%da%a9%d9%85%d9%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86/

7.سهیلی پور ، اصغر(1379). « دورنمای همکاری های ایران و کشورهای آسیای مرکزی» ، مجله اقتصاد انرژی.

  1. تبدیل شدن ایران به هاب انرژی منطقه یک هدف متعالی است(13،8،1398) ، مقاومتی نیوز ، قابل بازیابی در: https://moqavemati.net/102784/%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%B1%DA%98%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D8%AF/
  2. 9. موانع تبدیل شدن ایران به هاب انرژی منطقه چیست، برق نیوز ، قابل بازیابی در:

https://barghnews.com/fa/news/30746/%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B9-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%B1%DA%98%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA

-10افزایش 13 کیلووات ساعت تولید برق ترکمنستان (10،8،1395).برق نیوز.قابل بازیابی در: https://barghnews.com/fa/news/18540/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-13-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86


0 دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *